เราจะพัฒนา Mindset คนได้อย่างไร — เมื่อการสอนไม่ใช่คำตอบที่ดีที่สุด

หลายองค์กรพยายามพัฒนา Mindset ด้วยการอบรม บรรยาย หรืออธิบายเหตุผลว่า “ควรคิดแบบไหน” แต่ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นมักไม่ยั่งยืน คนเข้าใจแนวคิด แต่พฤติกรรมไม่เปลี่ยน เมื่อเจอสถานการณ์จริงก็ยังกลัวพลาด หลีกเลี่ยงความยาก และยึดติดกับวิธีเดิมเหมือนเดิม ปัญหานี้ไม่ได้เกิดจากคนไม่ตั้งใจเรียนรู้ แต่เกิดจากการเข้าใจผิดตั้งแต่ต้นว่า Mindset เปลี่ยนได้ด้วยการสอน

ความจริงคือ Mindset ไม่ได้ถูกหล่อหลอมจากสิ่งที่คนฟัง แต่จากสิ่งที่เขาต้อง “ใช้ชีวิตอยู่กับมัน” ทุกวัน

Mindset ไม่ได้เปลี่ยนจากคำอธิบาย แต่เปลี่ยนจากสภาพแวดล้อม

หากองค์กรต้องคอยบอกคนซ้ำ ๆ ว่า “ต้องเปิดใจ ต้องคิดเชิงพัฒนา” นั่นมักสะท้อนว่าสภาพแวดล้อมรอบตัวคนยังบังคับให้คิดแบบเดิม ระบบการวัดผล การให้รางวัล และการประเมินผลงาน อาจยังลงโทษความผิดพลาดและให้คุณค่ากับผลลัพธ์ระยะสั้นมากกว่าการเรียนรู้

การพัฒนา Mindset ที่ได้ผลจึงเริ่มจากการออกแบบสภาพแวดล้อมใหม่ เช่น เปลี่ยนเป้าหมายจากการวัดแพ้–ชนะ เป็นการวัดความก้าวหน้าจากครั้งก่อน เปิดโอกาสให้ทดลองและแก้ไขงานได้โดยไม่ถูกตีตรา และทำให้ Feedback เป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่เหตุการณ์พิเศษ เมื่อระบบรอบตัวไม่ทำให้คนกลัว ความคิดแบบพัฒนาจะค่อย ๆ เกิดขึ้นเอง

ประสบการณ์มาก่อนความเชื่อ

คนไม่ได้เปลี่ยน Mindset เพราะเข้าใจทฤษฎี แต่เพราะเคย “ผ่าน” ประสบการณ์บางอย่างมาแล้ว การให้โจทย์ที่ท้าทายกว่าความสามารถปัจจุบันเล็กน้อย เปิดพื้นที่ให้ลองผิดลองถูก และไม่รีบเข้าไปช่วยมากเกินไป จะทำให้คนได้สัมผัสด้วยตัวเองว่าความสามารถสามารถขยับได้จริง

หลังจากนั้น การชวนสะท้อนด้วยคำถามง่าย ๆ เช่น อะไรยากที่สุด อะไรเปลี่ยนเมื่อคุณลองวิธีใหม่ หรือถ้าทำอีกครั้งจะปรับตรงไหน จะช่วยเชื่อมประสบการณ์เข้ากับการเรียนรู้ วงจร “ลอง–คิด–ปรับ” ที่เกิดซ้ำ ๆ จะฝัง Mindset ใหม่โดยไม่ต้องพูดถึงคำว่า Mindset เลย

ใช้คำถาม แทนการบอกคำตอบ

แทนที่จะอธิบายว่าทำไม Growth Mindset ถึงสำคัญ การตั้งคำถามที่ดีมักทรงพลังมากกว่า คำถามที่ชวนให้คนตรวจสอบความเชื่อของตัวเอง เช่น “อะไรทำให้คุณคิดว่าคุณไม่ถนัดเรื่องนี้” หรือ “เคยมีอะไรที่คุณเก่งขึ้นได้จากการฝึกไหม” จะทำให้คนเริ่มเห็นรอยรั่วในความคิดเดิม

คำถามลักษณะนี้ไม่ได้เปลี่ยนความคิดในทันที แต่จะสร้างนิสัยในการคิดกับความคิดของตัวเอง ซึ่งเป็นฐานสำคัญของการพัฒนา Mindset ในระยะยาว

Mindset ถูกถ่ายทอดผ่านพฤติกรรมของผู้นำ

คนเรียนรู้จากสิ่งที่ผู้นำทำ มากกว่าสิ่งที่ผู้นำพูด หากผู้นำพูดเรื่องการเรียนรู้ แต่ไม่เคยยอมรับความผิดพลาดของตัวเอง ไม่เคยขอ Feedback หรือไม่เคยแสดงให้เห็นว่าตัวเองกำลังพัฒนาอะไรอยู่ Mindset ที่อยากปลูกฝังก็จะกลายเป็นแค่คำสวย ๆ

ในทางกลับกัน ผู้นำที่กล้าพูดถึงสิ่งที่ตัวเองเรียนรู้จากความพลาด ขอความคิดเห็นจากทีม และให้คุณค่ากับความพยายามที่ออกแบบมาดี จะส่งสัญญาณที่ชัดเจนว่า “ที่นี่ปลอดภัยพอสำหรับการเรียนรู้” และ Mindset จะถูกส่งต่อโดยอัตโนมัติ

เปลี่ยนจากกิจกรรมครั้งเดียว เป็นพฤติกรรมเล็ก ๆ ที่ทำซ้ำ

Mindset ไม่เปลี่ยนจากเวิร์กช็อปหนึ่งวัน แต่เปลี่ยนจากพฤติกรรมเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นทุกวัน เช่น การใช้คำว่า “ยัง” แทน “ทำไม่ได้” การมีช่วงสะท้อนสั้น ๆ เป็นประจำ หรือการชื่นชมที่กระบวนการและความพยายามมากกว่าพรสวรรค์

เมื่อพฤติกรรมเหล่านี้ถูกฝังอยู่ในกิจวัตรประจำวัน คนจะค่อย ๆ เปลี่ยนวิธีตีความความยากและความล้มเหลวโดยไม่รู้ตัว และนั่นคือการเปลี่ยน Mindset ที่แท้จริง

Mindset ไม่ใช่สิ่งที่สอนให้เชื่อ แต่เป็นผลลัพธ์ของระบบ ประสบการณ์ และสัญญาณรอบตัวที่คนต้องเผชิญซ้ำ ๆ ทุกวัน หากอยากพัฒนา Mindset คน คำถามที่สำคัญที่สุดจึงไม่ใช่ “เราจะสอนอะไรดี” แต่คือ

เรากำลังออกแบบสภาพแวดล้อมแบบไหน ให้เขาใช้ชีวิตและทำงานอยู่ทุกวัน

เมื่อระบบเปลี่ยน ความคิดจะเปลี่ยนตาม และพฤติกรรมจะเปลี่ยนอย่างยั่งยืนเอง