รู้ได้อย่างไรว่าเราคิดแบบ Higher Order Thinking หรือไม่ใช่?

11 นาทีที่ผ่านมา

ยาว 1 นาที

หลายคนอ่านหนังสือเยอะ เรียนรู้ทฤษฎีมากมาย อธิบาย Framework ต่าง ๆ ได้อย่างคล่องแคล่ว แต่เมื่อเจอสถานการณ์ที่ไม่มีคำตอบสำเร็จรูป กลับไม่รู้ว่าจะตัดสินใจอย่างไร

เพราะการมีความรู้มาก ไม่ได้หมายความว่าเราจะมีทักษะการคิดขั้นสูง (Higher Order Thinking Skills หรือ HOTS) เสมอไป

แนวคิด Bloom’s Taxonomy ฉบับปรับปรุงปี 2001 แบ่งกระบวนการทางความคิดออกเป็น 6 ระดับ ได้แก่ จำ เข้าใจ ประยุกต์ใช้ วิเคราะห์ ประเมิน และสร้างสรรค์ โดยสามระดับหลังมักถูกจัดเป็น Higher Order Thinking

แต่คำถามที่น่าสนใจกว่าการรู้จักทฤษฎีนี้คือ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าสิ่งที่เรากำลังทำอยู่เป็นการคิดขั้นสูงจริง ๆ หรือเพียงแค่นำความรู้เดิมมาใช้?

🔴 เรากำลังวิเคราะห์ หรือแค่เล่าสิ่งที่รู้?

การวิเคราะห์ (Analyze) ไม่ใช่การอธิบายข้อมูลจำนวนมาก แต่เป็นความสามารถในการแยกแยะองค์ประกอบ มองเห็นความสัมพันธ์ และตั้งคำถามถึงสาเหตุที่อยู่เบื้องหลัง

ตัวอย่างเช่น เมื่อยอดขายลดลง คนที่ใช้ความรู้ทั่วไปอาจบอกว่าเป็นเพราะเศรษฐกิจไม่ดีหรือการแข่งขันสูง แต่คนที่คิดเชิงวิเคราะห์จะตั้งคำถามต่อว่า ยอดขายลดลงจากลูกค้ากลุ่มไหน เกิดขึ้นในช่วงใด และมีปัจจัยอะไรที่อาจอธิบายการเปลี่ยนแปลงนี้ได้บ้าง

ความแตกต่างคือ คนแรกกำลังใช้คำอธิบายที่มีอยู่ ส่วนคนหลังพยายามตรวจสอบว่าคำอธิบายใดสอดคล้องกับหลักฐานจริง

🔴 เรากำลังประเมิน หรือแค่แสดงความคิดเห็น?

การประเมิน (Evaluate) ไม่ใช่การบอกว่าชอบหรือไม่ชอบ เห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย แต่เป็นการตัดสินโดยอาศัยเกณฑ์ เหตุผล และหลักฐาน

เช่น เมื่อมีคนเสนอแผนการตลาดใหม่ การบอกว่า “ผมคิดว่าแผนนี้ไม่น่าจะเวิร์ก” เป็นเพียงความคิดเห็น แต่การอธิบายว่าแผนนี้มีต้นทุนสูงเมื่อเทียบกับผลตอบแทนที่คาดหวัง และมีความเสี่ยงจากสมมติฐานที่ยังไม่ได้ทดสอบ คือการประเมิน

ตัวชี้วัดสำคัญคือ เราสามารถอธิบายได้หรือไม่ว่าใช้เกณฑ์อะไรในการตัดสิน และหากมีหลักฐานใหม่ เราพร้อมเปลี่ยนข้อสรุปหรือเปล่า

🔴 เรากำลังสร้างสรรค์ หรือแค่ทำตามตัวอย่าง?

การสร้างสรรค์ (Create) ไม่จำเป็นต้องคิดสิ่งที่ไม่เคยมีใครทำมาก่อน แต่หมายถึงความสามารถในการนำความรู้และองค์ประกอบต่าง ๆ มาจัดระบบหรือผสมผสานให้เกิดแนวทางใหม่ที่ตอบโจทย์

เช่น การนำ Framework ทางธุรกิจที่เรียนมาใช้ตามขั้นตอน อาจเป็นเพียงการประยุกต์ใช้ แต่การมองเห็นข้อจำกัดของ Framework แล้วปรับเปลี่ยนหรือผสมผสานแนวคิดอื่นเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้า อาจสะท้อนการคิดระดับสร้างสรรค์

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าเรารู้จักเครื่องมือมากแค่ไหน แต่คือ เมื่อเครื่องมือเดิมใช้ไม่ได้ผล เรายังสามารถออกแบบวิธีคิดหรือวิธีแก้ปัญหาใหม่ได้หรือไม่

🔴 เมื่อไม่มีคำตอบสำเร็จรูป เรายังคิดต่อได้หรือไม่?

นี่อาจเป็นวิธีสังเกต Higher Order Thinking ที่ชัดเจนที่สุด

เพราะการจำและทำความเข้าใจช่วยให้เราจัดการกับสิ่งที่เคยเรียนรู้มาได้ แต่การคิดขั้นสูงช่วยให้เรารับมือกับสถานการณ์ที่ซับซ้อน มีข้อมูลไม่ครบ หรือมีหลายทางเลือกที่ต่างก็มีข้อดีข้อเสีย

ลองถามตัวเองว่า เมื่อเจอปัญหาที่ไม่เคยเจอมาก่อน เราพยายามค้นหาคำตอบจากคนอื่นเพียงอย่างเดียว หรือสามารถตั้งสมมติฐาน วิเคราะห์ทางเลือก และสร้างข้อสรุปที่มีเหตุผลของตัวเองได้ด้วย

อย่างไรก็ตาม การค้นหาความรู้หรือขอคำแนะนำไม่ได้แปลว่าขาดทักษะการคิดขั้นสูง ประเด็นอยู่ที่ว่าเราสามารถนำข้อมูลเหล่านั้นมาพิจารณาและตัดสินอย่างมีเหตุผลได้หรือไม่

ท้ายที่สุด Higher Order Thinking ไม่ได้วัดจากจำนวนหนังสือที่อ่าน ทฤษฎีที่จำได้ หรือศัพท์วิชาการที่พูดเป็น

แต่วัดจากคุณภาพของกระบวนการคิดที่เราใช้จัดการกับปัญหา

เพราะคนที่รู้มากอาจตอบคำถามที่เคยมีคนตอบไว้แล้วได้ดี แต่คนที่คิดเป็นจะสามารถตั้งคำถามใหม่ ตรวจสอบสิ่งที่เคยเชื่อ และสร้างคำตอบของตัวเองเมื่อสถานการณ์เปลี่ยนไป

ความแตกต่างระหว่าง “คนมีความรู้” กับ “คนที่คิดเป็น” จึงไม่ใช่ว่าใครมีคำตอบมากกว่ากัน แต่อยู่ที่ว่าเมื่อไม่มีคำตอบให้จำ ใครยังสามารถคิดต่อได้

——————————————————

หากองค์กรของคุณกำลังมองหาหลักสูตรเพื่อพัฒนาทักษะการคิดและ Soft Skills ให้กับทีมงาน

dots academy ให้บริการ In-house Training ที่ออกแบบให้เหมาะกับบริบทของแต่ละองค์กร ถ่ายทอดโดยเทรนเนอร์ที่ได้รับการรับรองระดับนานาชาติ พร้อมประสบการณ์ด้านการอบรมและพัฒนาองค์กรมากกว่า 10 ปี

หลักสูตรครอบคลุมหัวข้อ เช่น

✏️Analytical Thinking

✏️Critical Thinking

✏️Strategic Thinking

✏️Six Thinking Hats

✏️Business Storytelling

สนใจสอบถามรายละเอียดหรือปรึกษาการออกแบบหลักสูตรสำหรับองค์กรของคุณได้ทาง LINE @dots