ยิ่งรู้จัก Bias มากขึ้น เรายิ่งอาจมองไม่เห็น Bias ของตัวเอง

ความรู้เรื่องอคติทางความคิดไม่ได้ทำให้เราตัดสินใจดีขึ้นโดยอัตโนมัติ หลายครั้งมันแค่ทำให้เรามีคำศัพท์ที่ดีขึ้นสำหรับอธิบายว่าทำไมคนอื่นถึงคิดผิด

ประโยคนี้ฟังดูแรง แต่มันคือสิ่งที่นักวิจัยด้านการตัดสินใจพบซ้ำ ๆ เวลาให้คนอ่านคำอธิบายของอคติแต่ละตัวแล้วถามว่าคิดว่าตัวเองมีอคติตัวนี้แค่ไหน เทียบกับคนทั่วไป คนส่วนใหญ่ตอบว่าตัวเองมีน้อยกว่าค่าเฉลี่ย ซึ่งเป็นคำตอบที่เป็นไปไม่ได้ในทางสถิติสำหรับคนทั้งกลุ่ม ปรากฏการณ์นี้ถูกเรียกว่า Bias Blind Spot หรือ “จุดบอดเรื่องอคติ” และมันคืออคติที่มองตัวเองไม่เห็นเป็นชั้นที่สอง

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจสำหรับคนทำงานคือกลไกเบื้องหลังมัน ไม่ใช่เพราะเราหลงตัวเอง แต่เพราะเราใช้ “หลักฐานคนละชุด” ในการตัดสินตัวเองกับตัดสินคนอื่น

เวลาประเมินว่าเพื่อนร่วมงานมีอคติไหม เรามีแค่พฤติกรรมของเขาให้ดู เขาเชียร์ตัวเลือกที่ตัวเองเสนอ เขาปัดข้อมูลที่ขัดกับสิ่งที่เชื่อ เราเห็นแค่ภายนอกจึงสรุปจากรูปแบบที่เห็น แต่เวลาประเมินตัวเอง เราเปิดเข้าไปดูข้างในหัวแทน แล้วสิ่งที่เจอคือเจตนาดี ความรอบคอบ เหตุผลเป็นชุด ๆ ที่เรียงมาอย่างเรียบร้อย ในเมื่อไม่มีความรู้สึกว่า “กำลังลำเอียงอยู่” ปรากฏขึ้นมาให้จับได้ เราจึงสรุปว่าไม่มี

ปัญหาคืออคติส่วนใหญ่ทำงานใต้ระดับที่รู้สึกได้ มันไม่ได้มาในรูปของเสียงกระซิบว่าให้เลือกฝั่งนี้ แต่มาในรูปของการที่ข้อมูลฝั่งหนึ่งดู “มีน้ำหนักกว่า” โดยธรรมชาติ การมองเข้าไปในหัวตัวเองเพื่อหาอคติจึงเหมือนการเปิดไฟหาความมืด ยิ่งมองยิ่งไม่เจอ แล้วเราก็เอาการไม่เจอนั้นมาเป็นหลักฐานว่าเราสะอาด

ในการทำงานจริง จุดบอดนี้ทำร้ายเราสองต่อ ต่อแรกคือมันทำให้บทสนทนาเรื่องอคติกลายเป็นอาวุธ พอทีมเริ่มรู้ศัพท์ คำว่า confirmation bias หรือ sunk cost ก็ถูกหยิบมาใช้ตอนที่อยากค้านคนอื่น มากกว่าตอนที่อยากตรวจสอบตัวเอง ห้องประชุมที่ทุกคนชี้อคติของกันและกันได้คล่อง แต่ไม่มีใครเคยพูดว่า “เดี๋ยวนะ ผมอาจกำลังเข้าข้างตัวเลือกที่ผมเสนอเอง” คือห้องที่ความรู้เรื่องการคิดถูกใช้ผิดทาง

ต่อที่สองคือมันทำให้เราปิดประตูข้อมูลที่มีค่าที่สุด นั่นคือมุมมองของคนที่มองเราจากข้างนอก เพราะถ้าเรามั่นใจว่าตัวเองประเมินตัวเองได้แม่นอยู่แล้ว คำทักท้วงของคนอื่นจะถูกจัดประเภทเป็น “เขาไม่เข้าใจบริบท” ทันที

ทางออกที่ใช้ได้จริงจึงไม่ใช่การพยายามสำรวจใจตัวเองให้ลึกขึ้น แต่คือการเปลี่ยนไปดูสิ่งที่ตรวจสอบได้จากภายนอก

วิธีที่ตรงที่สุดคือหันไปดูร่องรอยแทนความรู้สึก แทนที่จะถามว่า “ฉันลำเอียงไหม” ให้ถามว่าเวลาที่ผ่านมาเราใช้ไปกับการหาข้อมูลฝั่งไหนมากกว่ากัน เราอ่านอะไรก่อน เราโทรถามใครก่อน เราขอตัวเลขชุดไหนมาดู ถ้าเกือบทั้งหมดวิ่งไปทางเดียว นั่นคือหลักฐานที่หนักแน่นกว่าความรู้สึกว่าเราเปิดกว้าง

อีกวิธีคือใช้คนอื่นเป็นกระจกอย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ถามลอย ๆ ว่า “คิดว่าไงบ้าง” เพราะคำตอบที่ได้มักเป็นความเกรงใจ แต่ถามให้เฉพาะเจาะจงว่า “ถ้าคุณต้องเขียนเหตุผลว่าทำไมข้อเสนอนี้จะพัง คุณจะเขียนว่าอะไร” การเปลี่ยนคำถามแบบนี้ทำให้อีกฝ่ายมีที่ยืนที่จะพูดสิ่งที่เขาเห็นอยู่แล้วแต่ไม่กล้าพูด

และวิธีที่คนมักข้ามไปคือการบันทึกการตัดสินใจไว้ก่อนรู้ผล เขียนสั้น ๆ ว่าวันนี้เลือกอะไร ด้วยเหตุผลอะไร และคาดว่าจะเห็นอะไรเกิดขึ้น การมีบันทึกทำให้เราตรวจสอบตัวเองย้อนหลังได้ด้วยของจริง ไม่ใช่ด้วยความทรงจำที่ถูกเรียบเรียงใหม่เสมอหลังจากรู้ผลแล้ว

แก่นของเรื่องนี้อยู่ที่การยอมรับข้อจำกัดหนึ่งของการคิด คือเราไม่มีทางเห็นวิธีคิดของตัวเองได้ครบจากภายในหัวของตัวเอง เหมือนคนที่มองไม่เห็นด้านหลังของตัวเองไม่ว่าจะหมุนคอแรงแค่ไหน สิ่งที่ทำได้จึงไม่ใช่การมองให้หนักขึ้น แต่คือการหาสิ่งที่ทำหน้าที่เป็นกระจกให้ ไม่ว่าจะเป็นเกณฑ์ที่เขียนไว้ก่อน ร่องรอยของสิ่งที่เราทำจริง หรือคนที่กล้าบอกเราตรง ๆ

คนที่คิดคมจึงไม่ใช่คนที่จำชื่ออคติได้เยอะที่สุด แต่คือคนที่ออกแบบชีวิตการทำงานให้มีใครสักคนหรืออะไรสักอย่างคอยชี้จุดที่ตัวเองมองไม่เห็นอยู่เสมอ

คำถามที่อยากฝากไว้คือ ครั้งล่าสุดที่มีคนบอกว่าคุณอาจกำลังมองด้านเดียว คุณใช้เวลาเท่าไหร่ในการอธิบายว่าทำไมเขาเข้าใจผิด ก่อนจะใช้เวลาพิจารณาว่าเขาอาจพูดถูก

——————————————————

หากองค์กรของคุณกำลังมองหาหลักสูตรเพื่อพัฒนาทักษะการคิดและ Soft Skills ให้กับทีมงาน

dots academy ให้บริการ In-house Training ที่ออกแบบให้เหมาะกับบริบทของแต่ละองค์กร ถ่ายทอดโดยเทรนเนอร์ที่ได้รับการรับรองระดับนานาชาติ พร้อมประสบการณ์ด้านการอบรมและพัฒนาองค์กรมากกว่า 10 ปี

หลักสูตรครอบคลุมหัวข้อ เช่น

✏️Analytical Thinking

✏️Critical Thinking

✏️Strategic Thinking

✏️Six Thinking Hats

✏️Business Storytelling

สนใจสอบถามรายละเอียดหรือปรึกษาการออกแบบหลักสูตรสำหรับองค์กรของคุณได้ทาง LINE @dots