Affect Heuristic: ทำไมสิ่งที่เรา “ชอบ” ถึงดูเสี่ยงน้อยลง และสิ่งที่เรา “ไม่ชอบ” ถึงดูอันตรายกว่าที่มันเป็น
“ไม่รู้สิ แค่รู้สึกไม่ดีกับดีลนี้”
ประโยคแบบนี้ได้ยินบ่อยในห้องประชุม และส่วนใหญ่ไม่มีใครถามต่อ เพราะมันฟังดูเหมือนสัญชาตญาณของคนมีประสบการณ์ บางครั้งก็เป็นอย่างนั้นจริง แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือหลังจากประโยคนั้นถูกพูดออกมา ตัวเลขทุกตัวในสไลด์ก็เริ่มดูแย่ลง ต้นทุนดูสูงขึ้น โอกาสดูริบหรี่ลง ความเสี่ยงที่เมื่อครู่ยังรับได้ กลายเป็นเรื่องที่ “ไม่คุ้มเสี่ยง” ทั้งที่ไม่มีข้อมูลใหม่โผล่ขึ้นมาเลย
ความรู้สึกไม่ได้แค่ให้ความเห็น มันกำลังเขียนตัวเลขให้เราด้วย
🔴 กับดักที่ชื่อ Affect Heuristic
นักจิตวิทยา Paul Slovic กับทีมเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า Affect Heuristic (ทางลัดของความรู้สึก) หมายถึงการที่สมองใช้ความรู้สึกชอบหรือไม่ชอบที่เกิดขึ้นเร็วมากต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มาเป็นตัวแทนของการประเมินทั้งหมด แทนที่จะชั่งน้ำหนักข้อดีข้อเสียทีละข้อ
งานทดลองชิ้นสำคัญของ Finucane, Alhakami, Slovic และ Johnson ในปี 2000 พบรูปแบบที่แปลกตา ในโลกจริง สิ่งที่ให้ประโยชน์สูงมักมาพร้อมความเสี่ยงสูง แต่ในหัวคน ความสัมพันธ์กลับด้าน เมื่อเรารู้สึกดีกับอะไรสักอย่าง เราจะประเมินว่ามันมีประโยชน์มากและเสี่ยงน้อย เมื่อรู้สึกไม่ดี เราจะเห็นว่ามันเสี่ยงมากและมีประโยชน์น้อย และที่น่าคิดที่สุดคือ เมื่อผู้ร่วมทดลองถูกเร่งให้ตอบภายใต้แรงกดดันเรื่องเวลา ความสัมพันธ์แบบกลับด้านนี้ยิ่งชัดขึ้น
แปลเป็นภาษาที่ทำงานคือ ยิ่งรีบ เรายิ่งปล่อยให้ความรู้สึกเป็นคนกรอกตัวเลขให้
🔴 มันโผล่มาตรงไหนในงานจริง
ลองดูสองโปรเจกต์ที่เสนอเข้ามาพร้อมกัน โปรเจกต์แรกมาจากทีมที่เราทำงานด้วยมาหลายปี ชอบพอกันดี โปรเจกต์ที่สองมาจากทีมที่เคยมีเรื่องกระทบกระทั่งกันเมื่อปีก่อน ตอนอ่านแผนของทีมแรก สมองจะคอยหาเหตุผลว่าทำไมมันน่าจะเวิร์ก ตอนอ่านแผนของทีมที่สอง สมองจะคอยหาจุดที่น่าจะพัง และเราจะรู้สึกว่าตัวเองกำลัง “วิเคราะห์” อยู่ทั้งสองครั้ง
หรือตอนรับคนเข้าทำงาน ผู้สมัครคนหนึ่งพูดคุยถูกคอตั้งแต่นาทีแรก ประสบการณ์ที่ขาดไปเลยดูเป็นเรื่องที่ “สอนกันได้” ส่วนผู้สมัครอีกคนที่คุยแล้วเกร็ง ประสบการณ์ที่ขาดไปแบบเดียวกันกลับดูเป็น “ความเสี่ยง”
ไม่มีใครในตัวอย่างพวกนี้ตั้งใจลำเอียง ความรู้สึกแค่มาถึงก่อน แล้วเหตุผลก็ค่อยเดินตามมาจัดระเบียบให้ดูสมเหตุสมผล
🔴 ความรู้สึกไม่ใช่ศัตรู แต่มันไม่ใช่ข้อมูลเรื่องความเสี่ยง
ประเด็นไม่ใช่ว่าต้องกำจัดความรู้สึกออกจากการตัดสินใจ Slovic เองก็ย้ำว่าการใช้เหตุผลล้วน ๆ โดยไม่มีความรู้สึกนำทางเลยนั้นแทบเป็นไปไม่ได้ และบ่อยครั้งความรู้สึกคือข้อมูลที่ประสบการณ์เก็บไว้ให้เราแบบที่ยังอธิบายเป็นคำพูดไม่ได้
ประเด็นอยู่ที่ว่าความรู้สึกบอกเราได้แค่ว่า “เราชอบหรือไม่ชอบ” แต่มันไม่ได้บอกว่า “เสี่ยงแค่ไหน” หรือ “ได้ประโยชน์เท่าไหร่” สองคำถามหลังเป็นคนละเรื่อง และควรได้คำตอบจากคนละแหล่ง ปัญหาเกิดตอนที่เราเอาคำตอบของคำถามแรกไปใส่ในช่องของคำถามที่สองและสามโดยไม่รู้ตัว
🔴 วิธีคิดที่ลองใช้ได้
สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดไม่ใช่การพยายามไม่รู้สึก แต่คือการ “แยกช่อง” ให้ชัด
ครั้งหน้าที่ต้องประเมินอะไรที่มีน้ำหนัก ลองเริ่มจากการเขียนความรู้สึกของตัวเองลงไปตรง ๆ ก่อนเลยว่าชอบหรือไม่ชอบ และเพราะอะไร การเขียนออกมาทำให้มันกลายเป็นข้อมูลหนึ่งชิ้นที่วางอยู่บนโต๊ะ แทนที่จะเป็นเลนส์ที่เราใส่อยู่โดยไม่เห็นมัน
จากนั้นถามคำถามที่ Affect Heuristic ไม่ชอบที่สุด คือ “ถ้าข้อเสนอเดียวกันนี้มาจากคนที่เราไม่ชอบ เราจะมองความเสี่ยงต่างไปไหม” และกลับกัน “ถ้ามาจากคนที่เราชอบมาก เราจะยอมรับความเสี่ยงข้อไหนที่ตอนนี้เรากำลังปฏิเสธอยู่” ถ้าคำตอบคือต่าง นั่นคือสัญญาณว่าตัวเลขในหัวเรากำลังถูกกรอกด้วยความรู้สึก ไม่ใช่ด้วยข้อมูล
และถ้าอยู่ในฐานะหัวหน้าทีม การได้ยินประโยค “แค่รู้สึกไม่ดี” ควรเป็นจุดเริ่มของการสนทนา ไม่ใช่จุดจบ ถามกลับเบา ๆ ว่า “รู้สึกไม่ดีกับส่วนไหน” บ่อยครั้งความรู้สึกนั้นชี้ไปที่ความเสี่ยงจริงที่ยังไม่มีใครพูดถึง และบ่อยครั้งพอ ๆ กัน มันชี้ไปที่เรื่องเก่าที่ไม่เกี่ยวกับดีลนี้เลย ทั้งสองแบบมีค่าที่จะรู้
ความรู้สึกมาถึงก่อนเสมอ เราห้ามมันไม่ได้ แต่เราเลือกได้ว่าจะให้มันเป็น “คนให้ความเห็น” หรือเป็น “คนกรอกตัวเลข” ในการตัดสินใจครั้งนั้น
——————————————————
หากองค์กรของคุณกำลังมองหาหลักสูตรเพื่อพัฒนาทักษะการคิดและ Soft Skills ให้กับทีมงาน
dots academy ให้บริการ In-house Training ที่ออกแบบให้เหมาะกับบริบทของแต่ละองค์กร ถ่ายทอดโดยเทรนเนอร์ที่ได้รับการรับรองระดับนานาชาติ พร้อมประสบการณ์ด้านการอบรมและพัฒนาองค์กรมากกว่า 10 ปี
หลักสูตรครอบคลุมหัวข้อ เช่น
✏️Analytical Thinking
✏️Critical Thinking
✏️Strategic Thinking
✏️Six Thinking Hats
✏️Business Storytelling
สนใจสอบถามรายละเอียดหรือปรึกษาการออกแบบหลักสูตรสำหรับองค์กรของคุณได้ทาง LINE @dots
ความคิดเห็น